ROUTEMAKER - ELFBEKENPAD

Je kunt de Veluwe vergelijken met een omgekeerd soepbord: in het midden het Massief en daaromheen de lage randen.
Het meeste regenwater zakt diep weg en komt uiteindelijk na ongeveer vijftig jaar aan de zuid- en oostrand weer als
kwelwater naar boven. Soms komt dat water met zulke hoeveelheden uit de randen naar buiten stromen dat er beken
zijn ontstaan, die door het boerenland afwateren naar de IJssel of het IJsselmeer. Op andere plekken is het water
doelbewust tevoorschijn getoverd. Daar werden waterbronnen aangeboord en kunstmatige beken gegraven. Zulke
beken heten dan sprengen of sprengenbeken om ze te onderscheiden van ‘natuurlijke’ beken, die ook wel worden
aangeduid als laaglandbeken of weilandbeken.

Van papier tot de was

De sprengenbeken zijn gegraven om energie te leveren voor de watermolens die in eerste instantie vooral in gebruik
waren als papiermolens. De papierindustrie maakte in de 17^e en 18^e eeuw een belangrijke bloeiperiode mee op de
Veluwe. Op het hoogtepunt stonden er aan de oostkant van de Veluwe wel 200 watermolens. Maar het sprengenwater
werd ook wel voor andere economische doeleinden gebruikt, zoals oliemolens, kopermolens, korenmolens en volmolens.
Regelmatig waren aan één beek drie of vier molens achter elkaar gevestigd. Toen de papiermolenindustrie in de 18e
eeuw inzakte, kreeg het sprengenwater een nieuwe bestemming. Een flink aantal papiermolens werd omgebouwd tot
wasserijen. Nog steeds komt u onderweg wasserijen tegen, die gebruik maken van het sprengenwater. Inmiddels zijn
ze natuurlijk wel volledig gemechaniseerd.

Van verval naar herstel

In de tweede helft van de 19e eeuw verloren de watermolens hun economische waarde. De molenaars verdwenen.
Al snel kampten de beken met achterstallig onderhoud en raakten in verval. In de zeventiger jaren van de 20e eeuw
trok de speciaal daartoe opgerichte stichting tot Behoud van de Veluwse Sprengen en Beken zich het lot van de beken
aan. Met behulp van vrijwilligers werden verwaarloosde beken opgeknapt. Vanaf 1970 kwamen alle beken, ook de
waardevolle sprengenbeken langs de oostelijke Veluweflank, onder waterschapsbeheer. De afgelopen jaren heeft het
Waterschap al veel sprengenstelsels ‘hersteld’. Sprengkoppen en beken werden schoongemaakt en dieper uitgegraven.
In 2011 moeten in totaal tachtig beken en sprengen in oude luister zijn hersteld.