Het Oude Jachtpark
Trage Tocht Kleve Landschaftspark maakt een reis door de geschiedenis van het 17e eeuwse parklandschap van Prins Maurits van Nassau-Siegen. Op deze route verkennen we het oudste deel van het grootse, bijna megalomane landschapsontwerp, ook wel aangeduid als ‘Alter Tiergarten’, misschien in het Nederlands het best te vertalen als ‘Het Oude Jachtpark’. Op een volgende Trage Tocht, ‘Kleve Amfitheater’ komen de andere, nog grootsere, delen van het landschapspark aan bod. We volgen de wandelroute in omgekeerde richting om direct een beter beeld te krijgen van het landschapspark. Na de ‘gezellige’ winkelstraten in de benedenstad klimmen we omhoog naar de bovenstad en de massieve, gele Zwanenburcht, tegenwoordig in gebruik als kantongerecht. Het barokke kasteel bovenop de berg domineert het landschap tot ver in de wijde omgeving. De naam Kleve is afgeleid van klif of klip, een heuvel die als stuwwal is ontstaan in een van de ijstijden.
Prinz Moritz of Prins Maurits
Hier, op de Zwanenburcht, begint het verhaal van Prins Maurits of Prinz Moritz (1604-1679). In deze tijd zijn de verschillen tussen Nederland en Duitsland nog veel minder afgebakend dan in de onze. En ja, het gaat om dezelfde Maurits die naamgever is van het Mauritshuis in Den Haag. Johan Maurits, graaf van Nassau-Siegen, is in 1604 geboren op slot Dillenburg. De Duitse edelman, oudoom van ‘onze’ Willem van Oranje, start op zestienjarige leeftijd een militaire loopbaan als officier in het leger.
Nederlands-Brazilië
In 1636 vertrekt hij naar Nederland-Brazilië om daar als gouverneur in dienst te treden van de West Indische Compagnie. Maurits voert een verlicht bewind. Kunstenaars en wetenschappers maken schilderijen, tekeningen en studies van de natuur en bevolking. Deze producten zijn ook nu nog steeds belangrijk als kennisbron van het Brazilië in de 17e eeuw. Maar -je kunt het bijna wel raden- er kleeft ook bloed aan zijn handen. Nederlands-Brazilië was een plantagekolonie, door de Nederlanders veroverd vanwege de suikerindustrie. Afrikaanse slaven deden het zware werk op de rietplantages. (1) Maurits handelde niet alleen in slaven, maar had ook zelf slaven in dienst. Hij gebruikte zijn inkomsten mede voor de bouw van het Mauritshuis, dat toentertijd niet voor niets als bijnaam ‘Suikerpaleis’ kreeg.
Stadhouder in Kleve
In 1644 komt Maurits terug naar Nederland/Duitsland en in 1647 wordt hij door de keurvorst van Brandenburg benoemd tot stadhouder. Hij kiest het voormalige hertogdom Kleve als zijn nieuwe residentie. Kleve is op dat moment, aan het eind van de Tachtigjarige Oorlog, grotendeels verwoest. Aan Maurits de nobele taak om de stad een nieuw aanzien te geven. En, het moet gezegd, hij pakt het grondig aan. Niet alleen de herbouw van de stad, maar vooral ook de landschappelijke verfraaiing van Kleve, wat zijn levenswerk wordt. Met hulp van een oude kennis, Jacob van Campen, werkt hij, mede in de traditie van de Italiaanse en Nederlandse tuinkunst, aan de aanleg van kanalen, fonteinen, lanen en een prachtig parklandschap. Jacob van Campen wordt beschouwd als de geestelijke vader van het Hollands classicisme. Hij vertaalde de wensen van Maurits naar strakke, symmetrische ontwerpen op basis van klassieke verhoudingen. Van Campen werkt samen met Pieter Post, architect en kunstschilder, de man van de praktijk die de grote lijnen uitwerkt in gedetailleerde bouw- en tuinplannen en toezicht houdt op de bouwplaats.
Landschapspark
Het drietal werkt allereerst aan het parkgedeelte tussen de Zwanenburcht en de Papenberg, een paar kilometer zuidoostelijk van Kleve, richting het huidige Bedburg-Hau. Meest opvallend is het contrast tussen de lange lanen in het laaggelegen landschap langs de Kermisdahl, een brede, licht gebogen watergang, en het hoogopgaande hellingbos, pal langs dezelfde watergang. Natuurlijk zag het landschapspark er bijna vierhonderd jaar geleden heel anders uit; alleen al alle infrastructuur heeft in de loop der eeuwen de eenheid van het ontwerp behoorlijk gefragmenteerd. In de Tweede Wereldoorlog is veel verwoest. Het landhuis ‘Freudenberg’ van de stadhouder is verdwenen, de enige herinnering is de naam van een groot schoolcomplex. Het Prinsenhof met het bijbehorende lusthof is niet meer. Maar toch, en dat mag best bijzonder heten, is een groot deel van de oorspronkelijke structuur van het landschapspark nog steeds goed te zien. Sinds oktober 2024 staat ‘Het Oude Jachtpark’ dan ook terecht op de monumentenlijst van de stad Kleve.
Lange lanen
We gaan na het panoramische uitzicht vanaf het bordes bij de Zwanenburcht verder op pad, en route. Met een flink aantal trappen steil naar beneden. Na de brug over de Kermisdahl lopen we over de Königsgarten, nu een doodgewone, weinig interessante straat, maar de straatnaam verwijst naar de tijd dat Prins Maurits hier met de aanpassing van een bestaande moestuin tot een park als eerste onderdeel van zijn landschapspark de toon zette. Écht bijzonder wordt het wanneer we de bebouwing achter ons laten en ruim zicht hebben op de lange lanen, die weer net als vroeger beplant zijn met fruitbomen. ‘In den Galleien’ heet dat op zijn Duits, wat verwijst naar de laaggelegen weilanden en akkers langs de Kermisdahl in combinatie met de lange bomenlanen. De lanen zijn mede bedoeld als zichtassen tussen de Zwanenburcht en aan de andere kant van het landschapspark gelegen Papenberg, Spitzberg en Freudenberg, tevens landhuis waar Prins Maurits woonde (goed te zien op het kaartje van het landschapspark). Helaas heeft de Ringweg Kleve roet in het eten gegooid, waardoor de lanen halverwege stoppen. De moderne wandelaar loopt onder de Ringweg door en vervolgt het pad langs de watergang met nog steeds zicht op de velden in het open landschap richting Papenberg.
Grafmonument
En dan komen we bij misschien wel het meest bijzondere onderdeel op de route, de meest indrukwekkende restanten van het landschapspark. Als nietsvermoedende wandelaar weet je niet wat je ziet als je het bos inloopt over een bomenlaan die flink de hoogte ingaat met aan het begin iets wat op een groot grafmonument lijkt. En dat is het ook, want prins Maurits liet hier zijn graf bouwen. Het lijkt op een Romeins altaar, met klassieke grafstenen en gietijzeren vazen in een halve boog in een muur, met daarnaast een gigantische zwarte graftombe. Het is een imponerend ensemble, roept een wow-ervaring op en tegelijkertijd word je er als toeschouwer een beetje lacherig van, zo protserig als alles is. Prins Moritz werd hier oorspronkelijk begraven, maar naar zijn laatste wens is zijn lichaam enkele maanden later overgebracht naar het familiegraf van de Nassau’s in Siegen. Het grafmonument ligt naast Berg en Dal, een kluizenarij met kapel waar de prins zijn laatste dagen sleet. Straks lopen we we nog langs. Lange tijd was Berg en Dal een hotel, op het ogenblik staat het gebouw leeg. (2)
Ganzenpoot
Verder omhoog over een laan met ruim tweehonderd jaar oude beuken naar de top van de Papenberg met een weids uitzicht over het landschapspark met de hoog gelegen Zwanenburcht als baken op de achtergrond. Pal voor ons ligt in de diepte een ronde plas. Ooit liep er vanaf de berg een steil kronkelpad naar beneden naar het water. Het zijn de restanten van een in de 17e eeuw ontworpen en aangelegde spiegelvijver, middelpunt van veertien straalvormige waterloopjes. Op een oude tekening van tijdgenoot J. van Call is in het midden van de vijver een hoge waterfontein te zien. De reeën lopen tussen de waterloopjes te grazen, wat nog eens het idee van een ‘oud jachtpark’ bevestigt. We wandelen in omgekeerde richting terug over een laan met hoge beuken tot we bij de restanten van een oude toegangspoort komen. Vroeger lag hier een vierkante tuin waar fazanten gehouden werden. Deze fazantentuin is pas in een latere periode in opdracht van koning Friedrich I aangelegd. We volgen een fraaie berceau van haagbeuken die dwars door de voormalige fazantentuin heen loopt en komen uit bij het voormalige hotel Berg en Dal. De route komt terug bij de pompeuze graftombe van Prins Maurits. De driehoekige opzet tussen grafmonument, Papenberg en Berg en Dal wordt in de (Franse) barokke tuinkunst ook wel aangeduid als ‘ganzenpoot’ of ‘patte d’oie’.
Kiek in de Pot
We vervolgen onze tocht aan de overkant van de Udemer Strasse door het bos dat indertijd onderdeel was van het ‘Oude Jachtpark’. Midden in het park lag Freudenberg, het landhuis van stadhouder Maurits, tegenwoordig een groot schoolcomplex. We passeren de gebouwen en parkeerplaatsen van het zwembad en keren terug naar de bossen aan de andere kant van de weg, waar we langzaam omhoog klimmen. Verrassend is het voormalige uitzichtpunt ‘Kiek in de Pot’, een kunstmatige heuvel bovenop een meer natuurlijke heuvel. In het 17e eeuwse landschapspark was dit (naast de Papenberg en de Sptizberg) een van de drie uitzichtpunten over het ‘vlakke land’. Hier had je een weids panorama over het beekdal van de Kermisdahl. Bovenop de ‘Kiek in de Pot’ bevond zich oorspronkelijk een verzameling van oorlogstrofeeën, bekroond door de heraldische wapens van Prins Maurits. De naam verwijst waarschijnlijk naar het feit dat je vanaf deze hoogte letterlijk bij de buren ‘in de pan’ kon kijken. Zeker in de winterperiode, wanneer de bomen niet in het blad zitten, heb je regelmatig fraaie doorkijkjes in de diepte. Ook bij het bijzondere trapsgewijze bouwwerk dat regenwater naar beneden afvoert (uit 1930). Even later dalen we via een lange trap af naar de Kermisdahl, een oude zijarm van de Rijn. Het onderdeel ‘dahl’ verwijst naar het beekdal, de laag gelegen gronden, maar waar het woord ‘kermis’ betrekking op heeft, is vooralsnog niet duidelijk. Op het smalle wandelpaadje langs het steile hellingbos aan de ene kant en het brede water aan de andere kant is het in alle seizoenen volop genieten van de rust, ruimte en natuur.
Lusthof, nu Prins Maurits Park
We passeren de Luisenbrücke die in 2005 op het smalste deel van de watergang is aangelegd om de verbinding tussen de lager gelegen weilanden en akkers langs de Kermisdahl met de hoger gelegen delen van het landschapspark in ere te herstellen. De brug is vernoemd naar koningin Louise van Pruisen, die Kleve in 1791 bezocht als 16-jarige prinses tijdens een educatieve reis naar Nederland. Met de aanleg van deze brug is de historische eenheid in het landschapspark enigszins hersteld en als wandelaar heb je met deze brug de mogelijkheid om kortere rondjes te maken. We gaan verderop nog één keer via een lange zig-zagtrap door het steile hellingbos omhoog. Bovenaan komen we in het Prins Maurits Park, dat nog maar in weinig doet denken aan het ooit befaamde ‘Lusthof’. Het oogt bijna als een saai stadspark, dus we moeten onze verbeelding flink aan het werk zetten om het pronkstuk van Prins Maurits’ 17e eeuwse landschapspark te visualiseren. Hieronder een tekening met een reconstructie. De fascinatie voor het eeuwenoude landschapspark zit ‘m waarschijnlijk niet eens zozeer in de verschillende onderdelen als wel in de overgebleven elementen van een samenhangende structuur. We passeren de Stiftskirche en lopen door de winkelstraten van Kleve terug naar de hedendaagse werkelijkheid. Einde Trage Tocht.
Noten
(1) “Nederlands-Brazilië was een plantagekolonie, die door de Nederlanders veroverd was vanwege de suikerindustrie. Het zware werk op de suikerrietplantages en in de suikermolens werd niet door de Nederlanders zelf gedaan: daar werden slaafgemaakte Afrikanen voor gebruikt. Johan Maurits stuurde oorlogsschepen naar de Afrikaanse Goudkust (Ghana) en Angola, waar zijn troepen twee grote Portugese slavenforten veroverden. Zo maakte Johan Maurits de weg vrij voor het Nederlandse aandeel in de handel en transport van slaafgemaakten naar de Amerika’s. Onder zijn bestuursperiode van 7 jaar werden minstens 24.000 mannen, vrouwen en kinderen naar Nederlands-Brazilië verscheept. Velen overleefden de overtocht niet. Johan Maurits bezat zelf ook tientallen slaafgemaakten, die hij liet brandmerken met zijn monogram. Dat is te zien op een tekening van deze vrouw, met op haar borst Johan Maurits’ brandmerk. Op een ander werk van dezelfde tekenaar is de slavenmarkt in Mauritsstad (tegenwoordige Recife) vastgelegd, waarop Afrikanen worden verhandeld. Deze tekeningen zijn zeldzame 17de-eeuwse voorbeelden waarin de onmenselijke realiteit van slavernij en mensenhandel zichtbaar zijn.”
Bron: https://www.mauritshuis.nl/nu-te-doen/vaste-collectie/mauritshuis/johan-maurits
(2) Citaat van Maurits uit: Brief van Johan Maurits van Nassau aan den predikant Plante. Medegedeeld door Mr. J.A. Grothe. “En ondertuschen dat mijn santlooper noch loopt, en eenigsins door Gottes genade sterckte in my befinde, soo immittere den grooten heiligen patriarch Abraham; ick plant boomen van 30 ad 40 voet hoch en prepareer alhier in Bergendahl myn graftstede op een acker en hochte, van slot van Brandenburg my als een vreemdeling in dese landen verleent. Aen plats van kostelicke heusen, fortressen en steden wohn ick tegenwortig met de mijne in een heusgen van plancken gemackt, veel contenter als den machtige konig van Frankreick met alle syne conquesten, aengestreecken met christen blick. Dit platsgen mijner woning is niht meer als 30 morgen Hollandts, met plancken beschloten, vervult met allerhande gedirte; de wilde komen op 6 pas nae by my; het heeft de schoonste prospect van de werelt, 2 loopende reviren, 20 fonteinen die tag en nacht loopen. UEd. gelieve te considereeren of ick bloet? voor myn afscheit uyt dese vergangliche nihtige werelt niht gelucksalig ben, so gerust te leven, daerom dan ick in myn caamer geschreven hebbe: Soli Deo gloria, qui Mauritio haec otia fecit. Nu versuke op alle vrinschap UE. gelieve mein de Ehre te doen en kome mijn in den somer eens besucken om van myn leven te oordelen en waerin manquere te corrigeren.”
Literatuur
· Öffentliche Bekanntmachung der Eintragung in die Denkmalliste der Stadt Kleve gem. § 23 Abs. 1 i. V. m. Abs. 5 des nordrhein-westfälischen Denkmalschutzgesetzes
· Parkpflegewerk Alter Tiergarten/Galleien, Kleve, 2015
· Experten-Tagung mit Bürgern und Behördenvertretern, 14. September 2018 – Stadthalle Kleve Alter Tiergarten
· Flyer De Tuinen van Kleef
· Flyer Prinz Moritz Weg
· Flyer Alter Tiergarten Parkpflegewerk
· Flyer Kleef in twee uren